ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ თურქეთი საქმეზე „Yasak“ ევროპული კონვენციის ცენტრალური გარანტიების დარღვევის გამო დაადანაშაულა. დიდმა პალატამ დაადგინა როგორც სისხლის სამართალში უკუძალის აკრძალვის პრინციპის დარღვევა, ისე პატიმრობის არაადამიანური პირობები.
სამშაბათს გამოქვეყნებული გადაწყვეტილებით „Yasak-ის საქმეზე“, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECHR) მიიღო პრეცედენტული დადგენილება, რომელსაც შესაძლოა შორსმიმავალი შედეგები ჰქონდეს. ამან შესაძლოა ეჭვქვეშ დააყენოს თურქეთში მიმდინარე იმ სისხლის სამართლის პროცესების არსი, რომლებიც გიულენის მოძრაობასთან დაკავშირებულ სავარაუდო ტერორისტულ დანაშაულებს ეხება.
სასამართლომ დაადასტურა, რომ შაბან იასაკის მიმართ გატარებული ღონისძიებებისას თურქეთმა დაარღვია ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის (ECHR) მე-7 მუხლი, რომელიც აღწერს პრინციპს: „არავითარი სასჯელი კანონის გარეშე“. გარდა ამისა, პატიმრობის პირობებმა დაარღვია მე-3 მუხლით გათვალისწინებული არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის აკრძალვა. შესაბამისად, სასამართლომ თურქეთს დააკისრა 2,800 ევროს გადახდა მორალური ზიანისათვის და 9,050 ევრო ხარჯებისა და დანახარჯების ასანაზღაურებლად.
თურქეთმა იასაკს მსჯავრი 2014 წლამდე არსებული საგანმანათლებლო საქმიანობისთვის დასდო
2018 წელს ჩორუმის სასამართლომ თურქეთის მოქალაქე შაბან იასაკს „ტერორისტული ორგანიზაციის წევრობის“ გამო შვიდნახევარი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. ამის საფუძველი გახდა მისი პროფესიული საქმიანობა საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, რომელიც გიულენის მოძრაობას მიეკუთვნებოდა.
თურქეთში ეს მოძრაობა ოფიციალურად მოიხსენიება როგორც „ფეთჰულაჰისტური ტერორისტული ორგანიზაცია“ (FETÖ) და მას ბრალად ედება, მათ შორის, 2016 წლის 15 ივლისის სამხედრო გადატრიალების მცდელობა. დასავლური სადაზვერვო სამსახურები სკეპტიკურად უყურებენ ამ შეფასებას და ეჭვქვეშ აყენებენ „FETÖ“-ს, როგორც ასეთის, არსებობას. გადატრიალების მცდელობის შემდეგ დაიწყო ფართომასშტაბიანი „კუდიანებზე ნადირობა“ ათიათასობით ადამიანის წინააღმდეგ.
იასაკის საქმიანობა საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დასრულდა არაუგვიანეს 2014 წლისა. იმ დროისთვის თურქეთის მთავრობას უკვე ჰქონდა გავრცელებული ნარატივი გიულენის მოძრაობის, როგორც „პარალელური სახელმწიფოს“ შესახებ, თუმცა ტერმინი „FETÖ“ ჯერ კიდევ არ იყო გამოგონილი და, შესაბამისად, მოძრაობა არ იყო კლასიფიცირებული როგორც „ტერორისტული“.
სასამართლოს მთავარი კრიტიკა: ინდივიდუალური ბრალის შემოწმების არარსებობა
სტრასბურგის მოსამართლეებმა პროცესის რამდენიმე ელემენტი დაიწუნეს. მათ შორის ის, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა არასაკმარისად შეამოწმეს, მოქმედებდა თუ არა ბრალდებული რეალურად განზრახ. ევროპული სასამართლოს განმარტებით, ზოგადი საქმიანობა ან უბრალო კონტაქტები არ არის საკმარისი ტერორისტულ საქმიანობაში ეჭვის საფუძვლის შესაქმნელად.
სასამართლოს არ უმსჯელია იმაზე, არის თუ არა გიულენის მოძრაობის „ტერორისტულ ორგანიზაციად“ კლასიფიკაცია მართლზომიერი. თუმცა, მან პრინციპულად დაადგინა, რომ მსგავსი ორგანიზაციის წევრობისთვის მსჯავრდება რამდენიმე ელემენტს მოითხოვს: პირი უნდა იცნობდეს ორგანიზაციის მიზნებს, აცნობიერებდეს მის კავშირს ძალადობასთან და განზრახ უწყობდეს ხელს მას. მოცემულ შემთხვევაში კი ეს ინდივიდუალური მტკიცებულება არ იქნა წარმოდგენილი.
გარდა ამისა, თურქეთმა დაარღვია მე-7 მუხლის უკუძალის აკრძალვის პრინციპი. იასაკისთვის ბრალად წაყენებული ქმედებების უმეტესობა 2014 წლამდე პერიოდს ეხება. იმ დროს გიულენის მოძრაობის საგანმანათლებლო საქმიანობა არა მხოლოდ აკრძალული არ იყო, არამედ საზოგადოებრივად აღიარებულიც გახლდათ. სასამართლომ განმარტა, რომ ორგანიზაციის მოგვიანებით ტერორისტულად გამოცხადებამ არ უნდა გამოიწვიოს წარსულში ჩადენილი ქმედებების დასჯადობა.
საპატიმრო პირობები შეფასდა როგორც არაადამიანური
გარდა თავად განაჩენისა, სასამართლომ ასევე დააკრიტიკა ჩორუმის ციხეში არსებული პირობები. სასამართლოს დასკვნით, ციხე მასობრივად გადატვირთული იყო მას შემდეგ, რაც პატიმართა რაოდენობა 477-დან დაახლოებით 2,000-მდე გაიზარდა.
მსჯავრდებულს დაახლოებით 14 თვის განმავლობაში საკუთარი საწოლიც კი არ ჰქონდა. ჰიგიენური პირობები იყო არასაკმარისი, რასაც ემატებოდა სუფთა ჰაერზე და აქტივობებზე შეზღუდული წვდომა. ჯამში, სასამართლომ ეს შეაფასა როგორც არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის აკრძალვის დარღვევა.
გადაწყვეტილება ხმათა მცირე უმრავლესობით იქნა მიღებული. მე-7 მუხლის დარღვევა დიდმა პალატამ 11 ხმით 6-ის წინააღმდეგ დაადგინა, ხოლო მე-3 მუხლისა — 9 ხმით 8-ის წინააღმდეგ. ზოგიერთმა მოსამართლემ განსხვავებული აზრი დააფიქსირა. საბოლოოდ, სასამართლომ გააუქმა საკუთარი ადრინდელი გადაწყვეტილება (2024 წლის), როდესაც პალატას ჯერ კიდევ არ ჰქონდა დანახული უკუძალის აკრძალვის დარღვევა. ამჟამინდელი გადაწყვეტილება აძლიერებს იმ ხაზს, რომელიც თურქეთთან დაკავშირებულ სხვა პრეცედენტულ გადაწყვეტილებებში უკვე განვითარდა.
იასაკის საქმის მნიშვნელობა კონკრეტული შემთხვევის მიღმა
ამ გადაწყვეტილებამ შესაძლოა კონკრეტულ შემთხვევაზე უფრო ფართო გავლენა იქონიოს. იგი აზუსტებს ტერორისტულ პროცესებთან დაკავშირებულ ცენტრალურ მოთხოვნებს, რომლებიც მომავალშიც რელევანტური იქნება. პირველ რიგში, აუცილებელია ინდივიდუალური ბრალის შემოწმება და არა უბრალოდ საერთო ნიშნით მიკუთვნება. ლეგალური ქმედებების უკუძალით დასჯადობა კი ამით უფრო რთული ხდება. გარდა ამისა, ევროპული სასამართლო მოითხოვს მკაფიო გამიჯვნას ლეგალურ საქმიანობასა და დასჯად ტერორისტულ მოქმედებებს შორის.
ამან შესაძლოა გავლენა მოახდინოს მრავალ მსგავს საქმეზე, რომლებიც 2016 წლის შემდეგ დაწყებული გამოძიებების ფარგლებში წარიმართა.
https://dtj-online.de/gericht-ruegt-tuerkei-urteil-im-fall-yasak-koennte-signalwirkung-haben/
https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-250157%22]}