„ახალი თაობა“ პარლამენტის დიასპორისა და კავკასიის საკითხების კომიტეტის პირველ მოადგილე სალომე ზურაბიშვილს ესაუბრა.
_ რა საფრთხეები არსებობს ქვეყნის მოწყობის საპარლამენტო მოდელში? შეიძლება, რომ ჩვენი ქვეყანა ამ მოდელს არ მოერგოს?
_ ჩვენ არ გვაქვს გამოცდილება, გარდა იმ სამი წლისა, როდესაც 1918 წელს მოვიპოვეთ დამოუკიდებლობა და გვქონდა საპარლამენტო რესპუბლიკა, მაგრამ მაშინ რეალურად დრო არ მიეცა სისტემას, სრულად ამოქმედებულიყო. არის ქვეყნები, სადაც საპარლამენტო სისტემას მოაქვს დიდი არასტაბილურობა, იქ გაძნელებულია, შეიქმნას სახელისუფლებო უმრავლესობა, რადგან პარლამენტი დაქსაქსულია უამრავ პარტიად. ჩვენ დღემდე ვართ იმ სისტემაში, სადაც არსებობს მოქალაქეთა გაერთიანებები, როგორიც იყო შევარდნაძის პერიოდში `მოქალაქეთა კავშირი~, შემდეგ იგივე იყო ნაციონალური მოძრაობაც და ასევე `ქართული ოცნება~, რომელიც არ დაიბადა, როგორც პარტია და დღემდე არ არის ჩამოყალიბებული, როგორც პარტია. ამ პირობებში სრულ საპარლამენტოზე გადასვლა შეიძლება იყოს არასტაბილური ელემენტების მომცველი. არსებობს ბევრი სხვა სისტემა, სხვაგვარი შერეული სისტემები, როგორიც საფრანგეთის ან ამერიკის შეერთებული შტატების მოდელებია. საქართველოს, ქართულ ხასიათს, პოლიტიკურ კულტურას რომელი უფრო მოერგება, ალბათ დროთა განმავლობაში გავიგებთ.
_ ჩვენ გავიარეთ საპრეზიდენტო მმართველობა და შემდეგ იყო ცოტა ხნით საპარლამენტო მმართველობა.
_ დიახ, მაგრამ ჩვენ შეფასებას ვაკეთებთ ადამიანებზე და იმაზე, თუ როგორ გამოიყენეს ადამიანებმა ეს სისტემები. ჩვენ არ გვქონია საპრეზიდენტო სისტემა, გვქონდა ტოტალიტალური სისტემა სააკაშვილის ფორმით. როდესაც არსებობს ერთპარტიული სისტემა და რეალურად ერთი ჯგუფის მმართველობა, დანარჩენი არის ფიქცია. ასეთივე ფიქცია იყო საბჭოთა კავშირი, რომელიც კონსტიტუციითა და სისტემით იყო დემოკრატიული, რეალურად ამის უკან იდგა კომუნისტური მმართველი პარტია და ყველაფერს ის მმართველი პარტია კარნახობდა დანარჩენს.
_ რომელი სისტემა იქნება საქართველოსთვის ოპტიმალური?
_ ის სისტემა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში იყო გამართლებული და ეს არის მონარქია, დღევანდელ დღეს კი _ კონსტიტუციური მონარქია. კონსტიტუციურ მონარქიაზე საქართველო აუცილებლად გადავიდოდა, მაგრამ, სამწუხაროდ, ვერ გადავიდა. ეს ფორმა მის ტრადიციაში, ისტორიაში, ხასიათში ჯდება. არის ამის მოთხოვნა, ნებისმიერი ქართველი ელოდება მხსნელსა და მმართველს, სხვათა შორის, ფრანგებიც ასე არიან, აქ შეიძლება ძალიან საინტერესო ისტორიული პარალელები მოიძებნოს. მონარქიული სისტემის დროს საქართველო იყო წარმატებული სახელმწიფო. წარმატებები ქმნიდა სტაბილურობას და არა _ ძლიერი ხელი, როგორსაც დღევანდელი დიქტატორები მიმართავენ.
_ თქვენ ერთ-ერთ სატელევიზიო გამოსვლაში თქვით, რომ გირჩევნიათ მთლიანად მაჟორიტარული სისტემა. რატომ?
_ დღევანდელ მსოფლიოში პირდაპირი არჩევნები, ანუ შენ როდესაც ამომრჩეველი ხარ და იცი, რომელ ადამიანს აძლევ ხმას, ოპტიმალურია. ჩვენ ვირჩევთ პიროვნებას თავისი წარსულით, წარმატებებითა თუ წარუმატებლობით, ნდობის კოეფიციენტით და ასე შემდეგ. მე მგონია, რომ 21-ე საუკუნეში სხვა ფორმის არჩევნები უკვე არ არის გამართლებული.
_ პრეზიდენტიც?
_ დიახ. ამიტომ ვარ მომხრე პრეზიდენტის პირდაპირი არჩევნების, არა იმიტომ, რომ ეს არის მიბმული საპრეზიდენტო სისტემაზე. პრეზიდენტის როლი ძალიან მნიშვნელოვანია ისეთი ქვეყნისთვის, როგორიც არის საქართველო. არ მესმის, რატომ არ არის საქართველოს ინტერესში, რომ ჰყავდეს მაღალი ლეგიტიმაციის არა ერთი პირი, არამედ სამი _ პრემიერი, პარლამენტის თავმჯდომარე და პრეზიდენტი. ჩვენ ვართ პატარა ქვეყანა, გვჭირდება ძალიან დიდი აქტიურობა საერთაშორისო ასპარეზზე და სამი რომ გვყავდეს ისე, რომ ჩვენს პარტნიორებს უღირდეთ მათთან შეხვედრა და მოლაპარაკება, რატომ უნდა შევფერხდეთ? რატომ უნდა ვიყოთ დამოკიდებული მხოლოდ პრემიერზე, რომელსაც აქვს ძალიან დიდი დატვირთვა შიდა პოლიტიკაში.
_ მაჟორიტარული სისტემის დროს პარტიები როგორ უნდა განვითარდეს?
_ არის ასე ბრიტანეთში, საფრანგეთში, გერმანიაში.
_ იქ ეს უკვე ტრადიციაა.
_ შეიძლება არის ტრადიცია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ არ გავიზიაროთ. პიროვნება გამოდის პარტიის მანდატით და ის წყვეტს, პარტიის სიაში იქნება თუ არა. შეიძლება დამოუკიდებელიც იყოს, მაგრამ გამარჯვების ბევრად უფრო მეტი შანსია, თუ ის რომელიმე ძლიერ პარტიასთან არის დაკავშირებული.
_ არ იქნება ძნელი ასეთი სისტემის მიღება?
_ არაფერი ძნელი არ არის, ძალიან მარტივია. ისევე, როგორც ახლა პარტიები სიებს წარადგენენ, ამ შემთხვევაშიც ადამიანები ჩაწერილი იქნებიან პარტიის სიაში. მაგრამ ამომრჩეველს ეცოდინება, რომ იმ სიაში ვიღაც უცნობები არ შეიცვლებიან და არ ჩაეწერებიან მეათე ნომრად. შედგება პარტიული სია, რომელსაც ვერ ამოვშლი, ვერ შევცვლი. ვთქვათ მე, როგორც ამომრჩეველს, რომელიმე პარტია ძალიან მომწონდეს და მხარს ვუჭერდე, მაგრამ ამ პარტიაში არიან ადამიანები, რომლებსაც არ მინდა ხმა მივცე და არ მივცემ იმ პიროვნებას ხმას. ასეც მოხდა ახლა საფრანგეთში, როდესაც ახალი პრეზიდენტი გამოვიდა თავისი ახლად შექმნილი პარტიით, მან რამდენიმე ადამიანს მისცა ნდობის მანდატი, მაგრამ ისინი ვერ გავიდნენ, რადგან ერთ-ორს ჰქონდა ძალიან ცუდი რეპუტაცია ადგილებზე, სადაც კენჭს იყრიდნენ.
პირდაპირი არჩევანი არის დამცავი მექანიზმი, რომ მოქალაქემ უკეთესად აირჩიოს, რის შემდეგაც არჩეულს უჩნდება პასუხისმგებლობა ამომრჩევლის წინაშე. დღეს ჩვენთან ასეთი პასუხისმგებლობა ნულია.
_ მაგრამ ჩვენთან მაჟორიტარული სისტემა მახინჯია, ვიღაცას შეუძლია მეტი ფული დაარიგოს, ვიდრე პატიოსან პოლიტიკოსს.
_ ფულის ფაქტორი, სამწუხაროდ, არის. ჩემი ცნობადობის გამო პარლამენტის არჩევნებში გავიმარჯვე, მაგრამ ახლა ადგილობრივ არჩევნებზე ვერ შევძელი, ჩემი პარტია წარმედგინა, რადგან ამის თანხები არ გაგვაჩნია.
_ აი, ხომ ხედავთ.
_ დიახ, დაფინანსების სისტემაში ალბათ არის რაღაც შესაცვლელი, რომ ჩვენ გამოვიდეთ ამ ფულის წნეხიდან. თუმცა ისიც უნდა ვაღიაროთ, რომ თითქმის ყველა ქვეყანაში ფულს აქვს დიდი მნიშვნელობა. ჩვენთან პრობლემა სხვაა, ჩვენთან ბიზნესი არის მწირი და ჯერ კიდევ არ არის გამოსული იმ დამოკიდებულებებიდან, რაც შევარდნაძის პერიოდიდან მოდის და რაც მძიმე ფორმით გაგრძელდა სააკაშვილის პერიოდში. თან ბიზნესს თავისი თავისუფალი არჩევანის განცდა ნაკლებად აქვს, რომ ის არის მოვალე, ჩართული იყოს პოლიტიკაში და შეუქმნას საშუალება არჩევნებს, მაგრამ ესეც ნელ-ნელა შეიცვლება და დალაგდება.
_ ჩვენთან ხომ ბიზნესი ყოველთვის მთავრობის მომხრეებს აფინანსებს?
_ ბევრ ქვეყანაში პირიქით არის, ისინი ოპოზიციას აფინანსებენ და მერე იწყება პროტესტი, რომ ბიზნესი ზედმეტად არის ჩართული პოლიტიკაში თავისი ლობისტების საშუალებით.
_ ჩვენთან დაფინანსებას არ სჯერდებიან, პირდაპირ მოდიან პარლამენტში.
_ ჩვენთან ასეა, მაგრამ უნდა ვიცოდეთ, საით გადავდგათ ნაბიჯები და არ ვუცადოთ, როდის მოვა იდეალური სისტემა.
_ ჩვენს კონსტიტუციაში ჩაიწერება, რომ მიწა უცხოელზე არ გაიყიდება, მაგრამ ბევრი მაინც ხედავს საფრთხეს. როგორ აგვარებენ ევროპელები ამ პრობლემას?
_ რასაც ძველი ევროპა ჰქვია, იქ მიწები უკვე ათვისებულია უმეტესად ამ ქვეყნების მოქალაქეების მიერ. თუ ევროპის მოქალაქე ხარ, მიწა შეგიძლია შეიძინო. იქ არის უკვე აწყობილი კანონმდებლობა, რომელიც კი არ კრძალავს, არამედ აკონტროლებს ამ საკითხს. მიუხედავად ამისა, ერთ დროს იყო ჩოჩქოლი, რომ საფრანგეთის ერთ რეგიონში შემოდიოდნენ მოქალაქეები ინგლისიდან და ჰოლანდიიდან და მიწებს ყიდულობდნენ, შემდეგ იაპონელებზე იყო პროტესტი, ანუ არის ხოლმე მომენტი, როდესაც ეს პრობლემა ჩნდება და არის სათანადო კანონმდებლობა. აღმოსავლეთ ევროპაში, რომლის სიტუაცია ჩვენსას ჰგავს, ევროკავშირთან შეთანხმებით, ბევრ ადგილას მიიღეს უცხოელებზე მიწის გაყიდვის მორატორიუმები. შემდეგ, როდესაც ჩაითვლება, რომ დადგნენ ფეხზე და უფრო მოწესრიგებულია მიწების საკითხი, გადადიან შეზღუდვებზე და არა _ აკრძალვაზე.
ჩვენთან ორი პრობლემაა. ერთი, რომ კომუნისტების დროს მიწა სახელმწიფოს ეკუთვნოდა და ეს ბევრგან დარჩა და მეორე, მემკვიდრეობა, რომელიც შევარდნაძის დროიდან და შემდეგ, დღემდე გრძელდება _ ჩინოვნიკებს, რომლებიც მიწებს ასხვისებდნენ, ჰქონდათ კუპონები ან რაღაც ვაუჩერების საშუალება და მათ აქვთ შესყიდული ძალიან დაბალ ფასად ან უფასოდ მიწის დიდი ნაწილი. ეს მიწები არის გაჩერებული მათ მიერ. აი, მხოლოდ თბილისში კუს ტბის გარშემო, ლისის ტბის გარშემო და სხვაც, ძალიან ბევრია გაყიდული. ეს მიწები არის გაჩერებული და ისინი ელოდებიან, როდის აიწევს მიწის ფასი გასაყიდად. ამას უფრო დიდი ზიანი მოაქვს ჩვენი ეკონომიკისთვის, ვიდრე იმ უცხოელებს, რომლებიც შემოსული არიან და მიწას ამუშავებენ. ამაზე არავინ ლაპარაკობს, არ აწყობთ და ურჩევნიათ, უცხოელებზე ჰქონდეს ხალხს აგრესია.
_ კონსტიტუციაში მიწის გაყიდვის აკრძალვის ჩაწერის შემდეგ დამატებით რა რეგულაციებია ჩვენთვის საჭირო?
_ ჩვენ ერთი პრობლემა გადავწყვიტეთ, რომ უცხოელებს არ მივყიდით, მაგრამ უცხოელი, ვისაც ეს უნდა, მაინც შეძლებს ამას _ ან აქ კომპანიას შექმნის და ქართველებთან ერთად განკარგავს, ან ვინმე ქართველს ფულს გადაუხდის და ფიქტიურ მფლობელად დანიშნავს. მესმის, რატომ მივიღეთ ეს კანონი, შეზღუდვები აუცილებელია, მაგრამ არ მგონია, რომ ეს პოპულისტური ფორმულა იქნება ჩვენი მიწის დამცველი. ამ საკითხს სჭირდება სერიოზული შესწავლა. ისეთ უზარმაზარ ტერიტორიაზეც კი, როგორიც ავსტრალიაა, არსებობს მიწის გაყიდვის რეგულაციის სერიოზული კომისია, რომელიც დაწვრილებით სწავლობს და აკონტროლებს ყველა განაცხადს. ამგვარი კომისიის შექმნის მომხრე ნამდვილად ვიქნები. მე ირანთან დაკავშირებით ვმუშაობდი ამ საკითხზე და ვიცი, რომ ძალიან რთულია გაგება ვინ დგას ამა თუ იმ საერთაშორისო კომპანიის უკან, ამას უნდა სპეციალური სამსახური.
ჩვენ უნდა დავიცვათ თავი, რომ 4-5-მა კომპანიამ თუ ქვეყანამ არ შეისყიდოს ჩვენი მიწები, ეს ერთი საკითხია და აქ უკვე გვაქვს ფორმულა, ახლა მიწის კანონია დასაწერი. მეორე საკითხია ეკონომიკის განვითარება, ამიტომ ჩვენს ინტერესში ნამდვილად არ არის, ჩვენი მიწების ნახევარი დარჩეს აუთვისებელი და მფლობელის გარეშე, რომელსაც შეუძლია ინვესტიციის შემოტანა, სოფლის მეურნეობის განვითარება და ბიუჯეტში თანხის შეტანა. ამის გაჩერება არ შეიძლება, რადგან მიწის ფასი დავარდება და მთლიანად ქვეყანა გაღარიბდება. კონსტიტუციაში შეტანილი განაცხადი დეკლარაციაა მხოლოდ, ახლა საჭიროა შეიქმნას ორგანული კანონი, სადაც დაწვრილებით იქნება ჩამოყალიბებული, რა პირობები უნდა შესრულდეს მიწის შესყიდვის ან მფლობელობის დროს, რა ტიპის კონტრაქტები უნდა დაიდოს, რა გამონაკლისი შეიძლება დავუშვათ. აქვე უნდა იყოს იჯარის პირობებიც, ყველაფრის უფლება მოიჯარეს არ უნდა ჰქონდეს. ცხადია, კონტრაქტებში უნდა ჩაიდოს ზედამხედველობის მექანიზმი, კონტრაქტის დადების და გაუქმების მუხლები, კომპენსაციის პირობები.
_ საკონსტიტუციო კომისიაში თქვენ მოქალაქეობის საკითხზე მუშაობდით. ეს საკითხიც ძალიან მწვავედ დგას საქართველოში. რატომ ემხრობით ორმაგი მოქალაქეობის შემოღებას?
_ საქართველოს დამოუკიდებელი პირველ კონსტიტუციიდან მოყოლებული დღევანდლამდე იყო ჩანაწერი, რომ თუ საქართველოს მოქალაქე მიიღებს სხვა ქვეყნის მოქალაქეობას, მაშინ კარგავს საქართველოს მოქალაქეობას. ახლა, როდესაც საქართველო გახდა ემიგრაციის ქვეყანა და ჩვენი მოქალაქეების დიდი რაოდენობა ცხოვრობს უცხოეთში, სადაც ისინი იძენენ სხვა ქვეყნის მოქალაქეობას, ეს აკრძალვა დღევანდელ დღეს ჩვენთვის წამგებიანია. მიმაჩნია, რომ ეს დიდი დანაკლისია, ამით ჩვენ ვკარგავთ ჩვენი მოქალაქეების ძალიან დიდ რაოდენობას, რადგან ისედაც მძიმე დემოგრაფიული სიტუაცია გვაქვს და არა მხოლოდ მათ ვკარგავთ, არამედ მათ შვილებსაც. მთელ ცივილიზებულ მსოფლიოში ორმაგი მოქალაქეობის დაშვება მიღებულია, არავინ გართმევს შენი სამშობლოს მოქალაქეობას. ჩვენი ინიციატივაც იყო, რომ საქართველოც გადავიდეს ამ მიღებულ წესზე და იმ ადამიანებს, რომლებსაც სხვა ქვეყნის მოქალაქეობა აქვს, აქტიურად ნუ ვართმევთ ჩვენი ქვეყნის მოქალაქეობას. ახალ კონსტიტუციაში ჩაწერილია, რომ საქართველო უშვებს ორმაგ მოქალაქეობას, მაგრამ დეტალები დასამტკიცებელია ორგანულ კანონში.
_ როდის?
_ კონსტიტუცია ძალაში შედის ერთი წლის შემდეგ, პრეზიდენტის არჩევნების მეორე დღეს. ველაპარაკე პარლამენტის თავმჯდომარესა და იურიდიული კომიტეტის თავმჯდომარეს, რომ მოვნახოთ ფორმა, რადგან კონსტიტუციაში მიღებული იქნება ეს წესი, რომ აღარავინ დაკარგოს საქართველოს მოქალაქეობა, ეს ნაწილი ახლავე შევიდეს ძალაში და ასევე გადაწყდეს მათი შვილების პრობლემაც. ეს შეიძლება მორატორიუმის სახითაც გაკეთდეს ან გარდამავალ დებულებებში ჩაიწეროს. ვნახოთ, იურიდიული საკითხია და ამ დღეებში უნდა გადაწყდეს.
რჩება მეორე პრობლემა, რა ვუყოთ მათ, ვინც ამ წლების განმავლობაში უკვე დაკარგა მოქალაქეობა. ეს უკვე ორგანულ კანონში ცვლილებებით უნდა გამოვასწოროთ. ამაზე ახლავე უნდა დავიწყოთ მუშაობა, რომ მივიღოთ ან კონსტიტუციის მიღებისთანავე ან მის შემდგომ. ამ ადამიანებისთვის უნდა იყოს მიღებული მარტივი ფორმა და არა ის, რაც დღესაა, რომელიც რთულია და ძვირია, არ არის ავტომატური. ბევრ ადამიანს უარს ეუბნებიან გაურკვეველი მიზეზით, საქართველოს წინაშე არ გაქვთ დამსახურებაო.
_ ახლა მოქალაქეობას მხოლოდ პრეზიდენტი ანიჭებს და ამ ერთ წელიწადში ისევ ის მიანიჭებს?
_ გააჩნია, რა სისწრაფით მივიღებთ კანონს. ალბათ პრეზიდენტს დარჩება ფუნქცია, უცხოელებს მიანიჭოს მოქალაქეობა. მოქალაქეობის მინიჭების ეს ფორმა კონსტიტუციაში ჩაწერილი იყო, როგორც ჯილდო საქართველოს წინაშე განსაკუთრებული დამსახურებისთვის. ვთქვათ, მომღერლებისთვის ან სპორტსმენებისთვის რომლებიც სურდათ აქ ნაკრებში ჩამოეყვანათ, მაგრამ ეს არ იყო ქართველებისთვის. როდესაც მწვავედ გაჩნდა ეს პრობლემა, მე მაშინ ხელისუფლებაში ვიყავი და ვეუბნებოდი სააკაშვილს, რომ როგორც მე მომენიჭა მოქალაქეობა, ისე მარტივად და უმტკივნეულოდ განევრცო ეს ფორმა ქართველ ემიგრანტებზე. ცოტა ხნით დამიჯერა და მერე ისევ გაართულა.
_ უცხოელებსაც ხომ ურიგებდა მოქალაქეობას?
_ დიახ, ის ბოლოს არიგებდა მოქალაქეობას და ეს მისი მავნებლური პოლიტიკა იყო. უცხოელებზე ნამდვილად არ უნდა იყოს, გარდა აუცილებელი გამონაკლისისა. დანარჩენი არის ნატურალიზაციის კანონი, რომელიც მიღებულია და არსებობს ყველა ქვეყანაში. ამ კანონზეც ბევრი სამუშაო გვაქვს, რადგან აუცილებლად უნდა გავამკაცროთ ნატურალიზაციის პირობები. ეს უფრო მნიშვნელოვნად მიმაჩნია, ვიდრე მიწის კანონი, რადგან ხვალ გეყოლება რამდენიმე ათასი უცხოელი საქართველოს მოქალაქე, რომელიც მიწას უპრობლემოდ იყიდის. ამიტომ მოქალაქეობის კანონში ნატურალიზაციის პირობები გასამკაცრებელია.
_ საქართველოს მოქალაქემ ენა, ისტორია და კონსტიტუცია ხომ უნდა იცოდეს?
_ ენა და ისტორია არ არის დამცველი მექანიზმი, ეს პოპულისტურია. რაღაც დონეზე აქ ჩამოსულ უცხოელს ენისა და ისტორიის შესწავლა არ გაუჭირდება.
_ აბა დამცველ მექანიზმად რას თვლით?
_ დამცველი მექანიზმი არის, რომ ბერკეტები შენს ხელში იყოს. მომხრე ვარ, გაიზარდოს ბინადრობის ვადა, ახლა 5 წელია და გავზარდოთ 10 წლამდე. ჩამოვიდეს, იცხოვროს, იყოს რეგისტრირებული. საფრანგეთში 10 წელი არის მინიმუმი. როდესაც წერ, რომ უნდა იცოდეს ენა, კონსტიტუცია და ისტორია, ამით ამბობ, რომ მეტი არაფერია საჭირო. ადამიანი მოგიბრუნდება და პრეტენზიას დაგიყენებს, 10 წელი ვიცხოვრე, ენა, ისტორია და კონსტიტუცია ვიცი და რატომ არ მაძლევ მოქალაქეობას. სახელმწიფომ უნდა დაიტოვოს ბერკეტი, რომ ბინადრობა მინიმუმ 10 წელია და მოქალაქეობის მინიჭება სახელმწიფო უწყებების გადასაწყვეტია. არ ხარ ვალდებული, პირობები ჩამოწერო და თქვა, რომ ეს პირობები თუ შესრულებულია, გაძლევ მოქალაქეობას. პირობა ასეთია, 10 წელი უნდა იცხოვრო ამ ქვეყანაში და მერე ვნახავ, მოგცემ თუ არ მოგცემ. შეუძლია სახელმწიფო უწყებამ თქვას, რომ წელიწადში 100-ზე მეტ ნატურალიზაციას არ გავცემ. სახელმწიფო არ არის ვალდებული, მათ მისცეს მოქალაქეობა. სახელმწიფო ვალდებულია, თუ ადამიანი კანონმორჩილია და ნორმალურად ცხოვრობს, მას ბინადრობის მოწმობა მისცეს, ხოლო ნატურალიზაციის დროს კიდევ სხვა მოთხოვნებია. ამიტომ აქ ყურადღება გვმართებს და პოპულიზმი დაუშვებელია.
_ პირველი რესპუბლიკის დროს წასული ემიგრაციის შთამომავლებს, მეორე მსოფლიო ომის და შემდეგ, კომუნისტების დროს გაქცეულებს, რომელი კანონი უნდა შეეხოს მოქალაქეობის მისაღებად?
_ პირველი ტალღიდან უკვე აღარავინ არის, ხოლო მათ შვილებს და შთამომავლებს, სურვილის შემთხვევაში, უფრო ნატურალიზაციის კანონი უნდა შეეხოთ და ამ დროს, როგორც დადებითი ფაქტი და შეღავათი იქნება, რომ ისინი ემიგრანტების შთამომავლები არიან. ასევე ეს ეხება მეორე მსოფლიო ომის დროის ემიგრანტებსა და მათ შთამომავლებს. ძალიან კარგად შეგვიძლია, რომ კანონში ცალკე მუხლად ჩაიწეროს, რომ მათ ბინადრობის ვადა არ მოეთხოვებათ და სხვა დათქმები, რაც მოსაფიქრებელია. შეიძლება მოქალაქეობის ზოგიერთი სხვა მოთხოვნა გადავიდეს პრეზიდენტის კომპეტენციაში, რაც ახლაც აქვს მას მინიჭებული.